Co trzeba wykazać w związku z datą graniczną
Rozporządzenie (UE) 2023/1115 wymaga, by towar pochodził z gruntów, które nie zostały wylesione po 31 grudnia 2020 r. Wylesianie to przekształcenie lasu w grunty rolne (art. 2 pkt 3), a las to grunt o powierzchni ponad 0,5 ha z drzewami wyższymi niż 5 m i zwarciem koron ponad 10 %, z wyłączeniem gruntów użytkowanych głównie rolniczo lub miejsko (art. 2 pkt 4).
Podmiot musi zebrać rozstrzygające i możliwe do zweryfikowania informacje, że produkt jest wolny od wylesiania (art. 9 ust. 1 lit. g). Rozporządzenie nie narzuca konkretnego zbioru danych, ale organy mogą korzystać ze zdjęć satelitarnych podczas kontroli (art. 18). Nałożenie każdej działki z geolokalizacją na dane publiczne to najprostszy sposób, by wiedzieć, gdzie się przyjrzeć przed złożeniem DDS.
Trzy warstwy i co pokazuje każda z nich
Każda warstwa odpowiada na inne pytanie i żadna nie wystarcza sama:
| Warstwa | Co pokazuje | Rozdzielczość | Aktualizacja |
|---|---|---|---|
| Mapa lasów 2020 JRC (GFC2020) | Las lub brak lasu w 2020 r. | 10 m | Okresowe rewizje (V3 lis. 2025, V4 w 2026) |
| Utrata pokrywy drzewnej (UMD, Hansen) | Rok utraty pokrywy drzewnej | 30 m (Landsat) | Raz w roku |
| Zintegrowane alerty GFW | Niedawne zaburzenia, z datą i poziomem ufności | Siatka 10 m | Codziennie |
- Mapę JRC przygotowuje Wspólne Centrum Badawcze Komisji na potrzeby EUDR. Według samego JRC korzystanie z niej nie jest obowiązkowe, wyłączne ani prawnie wiążące. W Global Forest Watch (GFW) figuruje jako wersja v2020.3; JRC opublikowało już wersję 4.
- Roczna utrata z Uniwersytetu Maryland ukazuje się raz w roku. Wersja v1.13, z danymi do 2025 r., została opublikowana 29 kwietnia 2026 r. Wcześniejsze wychodziły między kwietniem a czerwcem, więc dane za 2026 r. są spodziewane wiosną 2027 r.; sprawdź w GFW.
- Zintegrowane alerty GFW łączą kilka systemów (GLAD, RADD i DIST-ALERT), obejmują cały świat i oznaczają każdy piksel poziomem ufności: nominalnym, wysokim lub najwyższym. Pokazują, co stało się po ostatnim roku danych rocznych, ale GFW zastrzega, że nie mierzą powierzchni.
Dlaczego utrata to nie to samo co wylesianie?
Dane z Maryland mierzą pokrywę drzewną, a nie użytkowanie gruntu. Gdy plantacja akacji lub eukaliptusa zostaje wycięta na masę celulozową, satelita widzi znikające drzewa i zapisuje utratę, nawet jeśli działka zostanie ponownie obsadzona i pozostanie tym, czym była w 2020 r. Tak samo jest po pożarze, wichurze czy odnowieniu starej plantacji. Alerty DIST-ALERT także oznaczają zbiory.
W drugą stronę też są niuanse. Mapa JRC wyklucza rolnicze uprawy drzewiaste, takie jak palma olejowa, kauczuk czy kakao, i może klasyfikować niektóre plantacje leśne jako brak lasu. Działka oleju palmowego obsadzona przed 2020 r. zwykle wyjdzie jako brak lasu w 2020 r., co jest oczekiwane. Dlatego utratę warto ograniczać do lasu z 2020 r., a nie odczytywać jej z całej działki.
W przypadku drewna trzeba też patrzeć na degradację lasów, którą rozporządzenie traktuje osobno. Wycinka w lesie sadzonym nie jest wylesianiem, ale nie można jej też przyjąć bez dokumentów od dostawcy.
Jak odczytać wynik dla działki
Użyteczny wynik nigdy nie mówi „wylesiona” ani „czysta”: mówi, co zobaczyły dane i co zrobić dalej. Sourevo stosuje takie werdykty:
- Brak utraty: w 2020 r. był las i po 2020 r. nie wykryto w nim istotnej utraty.
- Utrata, do przejrzenia: od 2021 r. jest utrata w obrębie lasu z 2020 r. Prosi się dostawcę o wyjaśnienie (rotacja plantacji, pożar, pozwolenie na wycinkę) i decyduje na podstawie dowodów.
- Brak lasu w 2020 r.: mapa JRC nie widzi lasu na działce. To typowa sytuacja dla dawno uprawianych gruntów rolnych.
- Niejednoznaczny: powierzchnia jest za mała do pomiaru albo są niedawne alerty o wysokiej ufności, późniejsze niż dane roczne. Trzeba obejrzeć zdjęcia lub poczekać na kolejny rok danych.
Aby uniknąć szumu na krawędziach, Sourevo pomija utratę poniżej 0,1 ha lub poniżej 1 % powierzchni, chyba że sięga 1 ha. Działka zgłoszona jako punkt (do 4 ha) jest analizowana jako koło o powierzchni 4 ha wokół punktu, o promieniu około 113 m, i oznaczana jako przybliżenie: z rzeczywistym wielokątem wynik jest bardziej wiarygodny.
Co zachować jako dowód
Informacje z należytej staranności przechowuje się 5 lat (art. 12). W przypadku kontroli satelitarnej oznacza to zachowanie nie tylko werdyktu, ale też danych, na których się opiera: zbioru danych, dokładnej wersji (na przykład UMD v1.13 z danymi do 31-12-2025), dnia, do którego aktualne są alerty, daty sprawdzenia, analizowanej geometrii i utraty w poszczególnych latach.
Wynik się starzeje. Gdy Maryland publikuje nowy rok albo JRC zmienia mapę, stare sprawdzenie przestaje odzwierciedlać aktualne dane. Sourevo uznaje wynik za aktualny przez 30 dni dla tej samej geometrii i oznacza go jako nieaktualny, gdy ukaże się nowa wersja danych. Przy składaniu oświadczenia o należytej staranności zamraża w dokumentacji wynik każdej działki wraz z wersjami i datami. Jak to się ma do oceny ryzyka i ważnego DDS, wyjaśniają te przewodniki.
Czego satelita nie widzi
Sprawdzenie to filtr, a nie cała należyta staranność:
- Chmury: Landsat jest optyczny i w pochmurnych regionach tropikalnych może późno zauważyć zmianę. Alerty radarowe (RADD) pomagają, ale nie obejmują wszystkiego.
- Rozdzielczość: piksel Landsat to około 0,09 ha. Bardzo małe polany lub wycinka selektywna pod koronami drzew mogą się nie pojawić.
- Geometria: jeśli GeoJSON od dostawcy jest źle narysowany lub przesunięty, sprawdzane jest niewłaściwe miejsce.
- Legalność: tytułów do ziemi, pozwoleń, praw pracowniczych ani zgody społeczności nie widać z kosmosu. Art. 9 ust. 1 lit. h wymaga na to osobnych informacji.
- Kraje niskiego ryzyka: przy uproszczonej należytej staranności (art. 13) nie trzeba oceniać ryzyka, ale geolokalizacja nadal jest obowiązkowa.
Najczęściej zadawane pytania
- Czy trzeba korzystać z mapy lasów JRC?
- Nie. JRC podaje, że korzystanie z niej nie jest obowiązkowe, wyłączne ani prawnie wiążące. Możesz użyć innych danych lub zdjęć, o ile udokumentujesz, czego użyłeś i dlaczego uznałeś ryzyko za znikome.
- Satelita pokazuje utratę w 2023 r. na plantacji eukaliptusa. Czy mogę złożyć DDS?
- Tylko jeśli po przejrzeniu ryzyko jest znikome: na przykład z dowodami, że plantacja istniała już w 2020 r. i została wycięta w ramach rotacji. Zachowaj te dowody razem ze sprawdzeniem. Jeśli ich nie ma, wyłącz działkę z partii.
- Jak często powtarzać sprawdzenie?
- Rozporządzenie nie określa częstotliwości. Rozsądnie jest powtarzać je, gdy zmienia się geometria, gdy ukazuje się nowa wersja danych rocznych, oraz przed każdym DDS, jeśli ostatni wynik ma kilka tygodni. Codzienne alerty służą do monitorowania w międzyczasie.
- Dlaczego moja działka wychodzi jako „brak lasu w 2020 r.”, skoro rosną na niej drzewa?
- Ponieważ mapa JRC wyklucza rolnicze uprawy drzewiaste (palma, kauczuk, kakao, kawa) i może nie liczyć niektórych plantacji leśnych jako lasu. Dla EUDR to zwykle dobry znak, ale warto potwierdzić, że plantacja istniała już w 2020 r.