Ocena ryzyka EUDR: kraje ryzyka i ograniczanie ryzyka

Czym jest ocena ryzyka w EUDR?

To drugi krok należytej staranności, po zebraniu informacji z art. 9. Podmiot weryfikuje i analizuje te informacje i ocenia, czy istnieje ryzyko, że produkt nie jest zgodny: że pochodzi z gruntów wylesionych po 31 grudnia 2020 r. albo nie został wyprodukowany legalnie. Może go wprowadzić do obrotu lub wywieźć tylko wtedy, gdy ryzyko jest zerowe lub znikome (art. 10 ust. 1).

Znikome ryzyko ma własną definicję (art. 2 pkt 26): po pełnej ocenie informacji dotyczących produktu i informacji ogólnych, a w razie potrzeby po ograniczeniu ryzyka, produkt nie budzi obaw. To nie jest odczucie: trzeba to umieć wyjaśnić danymi. Oceny ryzyka się dokumentuje, przegląda co najmniej raz w roku i udostępnia właściwemu organowi na żądanie (art. 10 ust. 4).

Kraje niskiego, standardowego i wysokiego ryzyka

Komisja klasyfikuje kraje w trzech kategoriach (art. 29). Obowiązująca lista jest w rozporządzeniu wykonawczym (UE) 2025/1093, które weszło w życie 26 maja 2025 r. Klasyfikuje całe kraje, nie regiony. Kraje, których nie ma w załączniku, mają ryzyko standardowe (art. 1 ust. 2).

Liczy się kraj produkcji, nie kraj załadunku. Przykład z kakao: Ghana ma niskie ryzyko, a Wybrzeże Kości Słoniowej standardowe, więc kakao z Wybrzeża Kości Słoniowej wysłane z portu w Ghanie nadal ma ryzyko standardowe. Art. 13 ust. 3 zobowiązuje organy do działania właśnie w takich przypadkach. Lista może być zmieniana (art. 29 ust. 2): sprawdź ją w EUR-Lex przed każdym sezonem.

Które kryteria z art. 10 ust. 2 trzeba udokumentować

Ocena musi uwzględniać w szczególności poniższe kryteria. Nie każde waży tyle samo przy każdej dostawie, ale warto zapisać, co sprawdzono przy każdym z nich:

• Kraj: poziom ryzyka według art. 29, występowanie lasów oraz skala wylesiania lub degradacji lasów (lit. a, b i f).
• Ludy tubylcze: ich obecność, konsultacje i współpraca z nimi w dobrej wierze oraz należycie uzasadnione roszczenia do gruntu (lit. c, d i e).
• Jakość informacji: źródło, wiarygodność i ważność danych z art. 9, zaczynając od geolokalizacji działek (lit. g).
• Otoczenie: korupcja, fałszowanie dokumentów, brak egzekwowania prawa, naruszenia praw człowieka, konflikty zbrojne lub sankcje ONZ albo UE (lit. h).
• Łańcuch dostaw: jego złożoność, etap przetworzenia, trudność powiązania produktu z działką oraz ryzyko obejścia przepisów lub zmieszania z produktami nieznanego pochodzenia (lit. i i j).
• Sygnały zewnętrzne: wnioski grup ekspertów Komisji, uzasadnione zastrzeżenia zgłoszone przez osoby trzecie, historia naruszeń w łańcuchu dostaw i wszelkie inne informacje wskazujące na ryzyko (lit. k, l i m).
• Informacje uzupełniające, np. z systemów certyfikacji lub weryfikacji przez strony trzecie, o ile spełniają wymogi art. 9 (lit. n).

Art. 10 ust. 4 wymaga, aby umieć wykazać, jak te kryteria zastosowano do zebranych informacji i jak ustalono poziom ryzyka. Certyfikat pomaga, ale nie zastępuje oceny.

Jak ograniczyć ryzyko, które nie jest znikome

Jeśli ocena nie wykazuje ryzyka zerowego lub znikomego, podmiot przed wprowadzeniem do obrotu podejmuje działania, aż je osiągnie (art. 11 ust. 1): żąda dodatkowych informacji, danych lub dokumentów; przeprowadza niezależne badania lub audyty; albo stosuje inne środki dotyczące informacji z art. 9. Może też wspierać swoich dostawców, zwłaszcza drobnych producentów. W praktyce:

• Poprosić o tytuły własności, pozwolenia na pozyskanie lub licencje potwierdzające legalność.
• Zlecić niezależny audyt lub wizytę w wątpliwych gospodarstwach.
• Porównać każdą działkę ze zdjęciami satelitarnymi względem daty granicznej. Kontrola satelitarna w Sourevo zestawia działkę z unijną mapą lasów z 2020 r., rocznymi danymi University of Maryland o utracie pokrywy drzewnej i alertami Global Forest Watch. Utrata to sygnał do sprawdzenia, a nie dowód wylesienia: na plantacjach istniejących już w 2020 r. wycinka też widnieje jako utrata.
• Usunąć z partii działki, których nie da się wyjaśnić, albo zmienić dostawcę.

Podmiot potrzebuje też polityk, kontroli i procedur zarządzania ryzykiem (art. 11 ust. 2); jeśli nie jest MŚP, także osoby odpowiedzialnej za zgodność na szczeblu kierowniczym i niezależnego audytu tych procedur. Decyzje o ograniczaniu ryzyka się dokumentuje i przegląda co najmniej raz w roku (art. 11 ust. 3). Jeśli ryzyka nie da się obniżyć do znikomego, produktu nie wolno wprowadzić do obrotu ani wywieźć.

Uproszczona należyta staranność dla krajów niskiego ryzyka

Jeśli wszystkie towary i produkty wyprodukowano w krajach niskiego ryzyka, podmiot nie musi spełniać obowiązków z art. 10 i 11 (art. 13 ust. 1). Nadal musi: zebrać wszystkie informacje z art. 9, w tym geolokalizację, złożyć oświadczenie o należytej staranności oraz ocenić złożoność łańcucha dostaw i ryzyko obejścia przepisów lub zmieszania z produktami z krajów standardowego lub wysokiego ryzyka. Dokumenty wykazujące, że to ryzyko zmieszania jest znikome, udostępnia organowi na żądanie.

Uproszczenie przestaje obowiązywać, gdy pojawi się informacja wskazująca na ryzyko, np. uzasadnione zastrzeżenie osoby trzeciej: wtedy stosuje się art. 10 i 11 w pełni i niezwłocznie informuje właściwy organ (art. 13 ust. 2).

Jak udokumentować znikome ryzyko i przechowywać to 5 lat

Dla każdego oświadczenia ocena powinna zawierać: wniosek (ryzyko znikome od początku albo znikome po ograniczeniu), sprawdzone kryteria, wykorzystane dowody z datą, podjęte środki ograniczające, kto i kiedy podjął decyzję. Tę dokumentację przechowuje się co najmniej pięć lat (art. 12 ust. 5), tak jak ewidencję oświadczeń od dnia ich złożenia (art. 4 ust. 3).

Oceny nie przesyła się do TRACES: oświadczenie zawiera tylko deklarację, że należyta staranność została dochowana, a ryzyko jest zerowe lub znikome. Co trafia do oświadczenia, a co przechowuje się osobno, opisuje przewodnik co musi zawierać ważne DDS. W Sourevo nie da się złożyć DDS bez wcześniejszego zapisania wniosku z oceny ryzyka i jego uzasadnienia; przy złożeniu zostaje on zamrożony w dokumentacji razem z wynikiem kontroli satelitarnej każdej działki i użytymi dokumentami.

Co się zmienia, gdy kraj ma wysokie ryzyko?

Nie ma uproszczonej należytej staranności, a poziom kraju działa na niekorzyść w ocenie (art. 10 ust. 2 lit. a). Najbardziej widoczne są kontrole: każde państwo członkowskie musi co roku kontrolować co najmniej 9 % podmiotów wprowadzających do obrotu produkty z tych krajów i 9 % ilości każdego produktu, wobec 3 % przy ryzyku standardowym i 1 % przy niskim (art. 16 ust. 8-10). Po reformie z 2025 r. w tych odsetkach uwzględnia się też podmioty niższego szczebla i podmioty handlowe, które nie są MŚP, a progi liczy się osobno dla każdego towaru.

Kto kontroluje w Hiszpanii i jakie grożą kary: zobacz kary EUDR w Hiszpanii.

Najczęściej zadawane pytania

Czy Polska jest krajem niskiego ryzyka według EUDR?

Tak. Wszystkie państwa członkowskie są na liście krajów niskiego ryzyka w rozporządzeniu wykonawczym 2025/1093. Europejscy producenci stosują uproszczoną należytą staranność, ale nadal potrzebują geolokalizacji i oświadczenia.

Czy do kakao z Ghany mogę stosować uproszczoną należytą staranność?

Tylko jeśli całe kakao w dostawie wyprodukowano w Ghanie i możesz udokumentować, że ryzyko zmieszania z kakao z krajów standardowego ryzyka, takich jak Wybrzeże Kości Słoniowej, jest znikome. Jeśli pojawią się sprzeczne informacje, wracasz do pełnej należytej staranności.

Czy certyfikat zastępuje ocenę ryzyka?

Nie. Art. 10 ust. 2 lit. n dopuszcza go jako informację uzupełniającą, jeśli spełnia wymogi art. 9, ale wniosek co do ryzyka pozostaje odpowiedzialnością podmiotu.

Czy ocenę ryzyka wysyła się do TRACES?

Nie. Oświadczenie zawiera deklarację, że ryzyko jest zerowe lub znikome. Ocenę i dowody przechowuje się co najmniej pięć lat i udostępnia właściwemu organowi na żądanie.

Jak często trzeba przeglądać ocenę?

Co najmniej raz w roku (art. 10 ust. 4 i art. 11 ust. 3), a wcześniej, gdy pojawią się nowe informacje: alert o wylesianiu, uzasadnione zastrzeżenie lub zmiana listy krajów.